AN OTTOMAN SETTLEMENT IN BAGHDAD IN THE 19TH CENTURY: RUSAFA REGION INFANTRY BARRACKS/CENTRAL BARRACKS AND GOVERNMENT BUILDINGS

Abstract

Bu makalede Osmanlı Irak’ ının vilayet (salyaneli eyalet) merkezi olan Bağdat’ ta gerçekleştirdiği imar faaliyetlerinden; piyade kışlası, saray / hükümet konağı, vali evi, askeri idadi mektep, Kotah Köprüsü ve kışla meydanındaki saat kulesinden oluşan yapılar topluluğu mimari olarak incelenmiştir. Şehrin Rusafa bölgesinde Dicle Nehri’ nin sol kıyısında yer alan arazideki bu yapılar özelinde, Tanzimat Dönemi ve sonrası gerçekleşen mimari düzenlemelerin Bağdat eyaletine yansımalarının sosyal, idari ve siyasi arka planı ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bağdat Eyaleti, merkeze uzak mesafede olmasına rağmen, taşıdığı manevi değerler itibari ile siyasi anlamda Osmanlı devleti tarafından her zaman önem verilen bir konumda olmuştur. 19. Yüzyıl’ da Sultan II. Mahmut’ un devlet teşkilat yapısını değiştirmeye yönelik reformları ve Balkan topraklarında yaşanan çeşitli isyan ve ayrılıklar sonrası tüm Osmanlı coğrafyasında çeşitli imar faaliyetleri gözlemlenmiştir. Girişilen bu faaliyetlerin temelinde idari değişimler ve buna bağlı olarak ortaya çıkan yeni yapı türlerinin olduğu görülmektedir. Kışlalar, hükümet konakları, sanayi yapıları, sanayi mektepleri, okullar (askeri ve sivil rüşdiye ve idadiler, jandarma mektebi, hukuk mektebi, muallim mektebi, polis mektebi), gümrük binaları, karakol binaları, tramvay teşkilatı binaları, telgrafhane binaları ve hastalıkların uzmanlıklara göre ayrıldığı yeni usul hastaneler bu yapı türlerinden bazılarıdır. Makale kapsamında incelenen, Bağdat - Rusafa bölgesindeki farklı yapılardan oluşan kamusal odak, zaman zaman Dicle Nehri’ nin taşması ile oluşan sel felaketi gibi doğal afetler sonucu, zaman zaman da ihtiyaç duyulan yeni birimlerin eklenmesi ile çeşitli değişimler geçirerek günümüze ulaşmıştır. Bu odağın; kapsadığı yapı tipleri, yer seçimi ve kullanılan mimari üsluplar açısından mimarinin siyasi mesajlar taşıma potansiyeli aracılığıyla merkezi otoritenin tesisi/güçlendirilmesi ve bölgesel güvenliğinin sağlanması konusunda önemli bir girişim olduğunu söylemek mümkündür. Tarihsel süreçte sıklıkla asayiş sorunları ile karşı karşıya kalmış olan Bağdat’ ta ticaretin, sosyal yaşamın ve mimarinin gelişmesinde engel teşkil eden güvenlik sorunları, 6. Ordu’ nun burada kurulması ve atanan valilerin yetki anlamında güçlendirilmesini zorunlu kılmıştır. Atılan bu askeri adımların yanı sıra, mimari faaliyetler aracılığı ile merkezi otorite güçlendirilerek çözüme katkı sağlanmaya çalışılmıştır.