Abstract
Ejderhalar, gerçekte var olmayan ancak dünya kültürlerinin çeşitli mitolojilerinde önemli yer tutan mitolojik varlıklardır. Bu efsanevi yaratıklar genellikle kültürel, folklorik ve mitolojik anlatılarda insan zihninin yaratıcılığı ve sembolizmi aracılığıyla şekillenmiştir. Ejderhaların mitolojik tasvirleri çeşitlilik gösterse de genel olarak bunlar korkunç, heybetli ve güçlü varlıklar olarak betimlenirler. Dünyanın farklı coğrafyalarında farklı kültürlerin edebî anlatılarında bazen bir engel, bazen bir korku ögesi, bazen düşman olarak ortaya çıkan ejderha, Türk halk anlatıları içerisinde de önemli bir yere sahiptir. Edebî bir terim olarak düşünüldüğünde “kurgulayarak anlatma” şeklinde tanımlanabilecek olan tahkiye, Türk anlatı geleneği içinde önce masal, destan, halk hikâyesi gibi türlerde kendini göstermiş, devamında bu geleneğe mesnevî türü de eklenmiştir. Gelişimini Anadolu sahasında sürdüren Türk anlatı geleneği içerisinde 13. yüzyıldan itibaren varlık göstermeye başlayan mesnevî türü, yalnız hikâye anlatımı değil sosyal hayata dair izlenimleri aktarmak, savaş veya düğün gibi toplumsal olayları kayda geçirmek, öğüt vermek, yabancı dil öğretmek gibi pek çok farklı amaca hizmet eden eserin ortaya konmasını sağlamıştır. Bu çalışmanın konusu olan tahkiyevî mesnevîler, bu türün hikâye anlatma kanadını oluşturan eserlerdir. Bu hikâyeler, bünyesinde yalnızca realist değil aynı zamanda fantastik, olağanüstü unsurları da barındırır. Kişi, mekân, olay veya durum gibi farklı şekillerde hikâyeye dâhil olan olağanüstü unsurlar arasında kurgusal canlılar da yer alır. Ejderha da hem zamansal hem de coğrafî olarak edebiyatta geniş bir alanda varlık göstermiş olağanüstü bir unsurdur. Tezden üretilen yayın kapsamındaki bu çalışmada, tez çalışması süresince taranan mesnevîler arasından konuya örnek malzeme sunmak açısından en verimli bulunan beş örnek eser (Ahmedî-İskendernâme, Ahmedî-Cemşîd u Hurşîd, Abdî-Heft Peyker, Hayâtî-Heft Peyker, Manisalı Câmî-Vâmık u Azrâ) seçilmiştir. Bu temsilci metinlerden hareketle ejderhanın farklı kültürlere ait anlatılardaki yerinden bahsedilmiş, bunların birbiri ile etkileşimine değinilmiş, ejderhanın mesnevîlerde olağanüstü bir unsur olarak kullanımı incelenmiştir.