Abstract
Bellek çalışmaları daha çok bireysel olanla ilişkili biçimde psikolojinin alanında yer alırken hatırlamanın sosyal ilişkiler ve iletişim vesilesiyle yapılandığını öne süren Halbwacsh ile birlikte 1920’li yıllarda kolektif bellek kavrayışı yaygınlaşmaya başlamıştır. Bireyi, kimliğini oluşturan tüm toplumsal yapı ve gruplarla ilişkili biçimde kavrayarak simgesel bir evren çerçevesinde belleğin yeniden üretimine katkıda bulunan sinema da kolektif hafızayla temas halindedir. Görsel imgelerin temsil gücü ve bellek üzerindeki etkisiyle birlikte hafızadaki izleri, başka pek çok imgeyle bağ kurup bir araya gelerek özgün bir anlatı oluşturma potansiyeline sahip olduğundan, sinema aracılığıyla edinilmiş imgeler önemlidir. Dâhil edilmeyenleri, silinen ve yok sayılanlarıyla birlikte tarihe, kimliğe ve kültüre bakmak, toplumların hafızasını ve belleğin toplumsal çerçevesini ortaya koyacağı için bu çalışmada toplumsal bellek literatürü üzerinden giderek hafızanın bir nevi iz sürücüsü olarak sinema odağa alınmıştır. Toplumsal yapıya dair bilindik ezberlerin dışında, konuşulmayan, görülmeyen, duyulmayan örtük sınırlar ardında kalan meseleleri sinemada ele alan, 9 (Ümit Ünal, 2001), O da Beni Seviyor (Barış Pirhasan, 2001), İstanbul Hatırası: Köprüyü Geçmek (Fatih Akın, 2005), Sarmaşık (Tolga Karaçelik, 2015) filmleri ile Türkiye toplumsal hafızasında nisyana denk düşen öteki kimlikler ve iktidarla hesaplaşmalar analiz edilmiştir. İçerik analizi yöntemi kullanılan çalışmada, kolektif belleğin ürettiği anlamlar sorunsallaştırılmış ve kolektif hafızada alternatif tanıklık olarak sinemanın yarattığı imkanlar incelenmiştir. Örneklem dahilindeki filmler aracılığıyla kamusal alanda hakikate dair bir hatırlama/yüzleşme iradesinin ortaya konulduğu görülmüştür.