Abstract
Bu makalede Karahanlı dönemi satır-arası Kur’an Tercümesinde (TİEM 73) tespit edilen, sahasında ilk ve tek örnek olduğu düşünülen yeni türetilmiş soyut adlar semantik ve morfolojik olarak incelenecektir. Eski Türk literatüründe yeni bir kültür dairesi içinde ortaya çıkan ve sağladığı dil malzemesi bakımından büyük önem taşıyan ilk Kur’an tercümelerinin leksik incelemesi, dönemin çevirmenlerinin “yaşayan dilin” imkânları dâhilinde yeni sözcüklerin tercümesine nasıl yaklaştıklarına ve tercüme problemlerine nasıl çözümler ürettiklerine dair önemli ipuçları sunması bakımından dikkate değerdir.Karahanlı dönemi Kur’an tercümeleri Kur’an-ı Kerim’in Farsçaya ilk tercümelerinde olduğu gibi satır-arası çeviri yöntemi ile meydana getirilmiştir. Bu tercüme metinlerde her bir Arapça sözcük tek bir Türkçe sözcük ile karşılandığından sözcükler Arapçanın sentaks özelliklerini taşır, dolayısıyla bu metinlerde tercüme edilen dilin sentaks özellikleri göz ardı edilmiş olur; bu açıdan bu metinler Türk dili araştırmaları açısından daha çok morfolojik ve leksikolojik açılardan önem taşır.Çalışmada, daha önce TİEM 73 üzerine yapılan araştırmaların dizinleri incelenmiş; elde edilen sözcükler, Eski Türkçe metinlerde ve Karahanlı dönemi Kur’an tercümelerinde yer alıp almamaları dikkate alınarak değerlendirilmiştir. Çalışmanın amacı TİEM 73’te “yeni” veya “ilk kez” üretilen soyut adların semantik ve morfolojik incelemesi olduğundan makalenin malzemesini sınırlandırmak adına tespit edilen sözcüklerden 69’u makaleye dahil edilmiştir. Sözü edilen sınırlandırmadaki ölçüt, sözcüklerin Eski Türkçe metinlerde ve Karahanlı dönemi Kur’an tercümelerinin hiçbirinde aynı anlamda ve aynı morfolojik yapıyla yer almamasıdır. Elde edilen veriler incelendiğinde daha önce Sanskrit ve Çince dinî metinlerin tercümesinde Budizm’e veya Manihaizm’e ilişkin terimleri karşılamak için kullanılan sözcüklerin bu eserde yapım ekleri eklenerek İslami terimleri karşılayacak şekilde yer aldığı tespit edilmiştir. İlk kez bu eserde kaydedilen soyut adların yapımında en çok kullanılan ekin +lXk (20 sözcük) ve +lXg (10 sözcük) ekleri olduğu, Esmâü’l Hüsnâ’nın tercümesinde sıfat-fiil eklerinden yararlanıldığı görülmüştür.